In de negentiende eeuw kwam er een nieuw idee op in de kunst, namelijk dat kunst kan bestaan omwille van de kunst, l’art pour l’art. Tegelijkertijd kwam het idee op van de corresponderende kunsten; zo kon een componist muziek ‘schilderen’ en een kunstenaar een schilderij ‘componeren’. Dat laatste deed James McNeill Whistler. Hij gaf er titels aan zoals ‘nocturne’, ‘arrangement’ en ‘harmonie’ en benadrukte zo de formele eigenschappen van het schilderij, zoals ‘Symfonie in wit, nr. 3’ hierboven.

Vincent van Gogh was ook een van de kunstenaars die de verwantschap tussen schilderen en muziek maken zagen. Soms is die relatie vrij letterlijk, zoals blijkt uit zijn onderwerpkeuze. Kijkt u eens naar het portret van Marguerite Gachet aan de piano uit 1890. Van Gogh had overigens zelf ook muziek gemaakt. Jaren eerder had hij pianolessen genomen in Eindhoven. Hij zag namelijk een band tussen de klanken van muziek en de kleuren die de schilder kon gebruiken. Hij moet geen makkelijke leerling zijn geweest, want zijn docent gooide na een tijd de handdoek in de ring. Toch bleef Van Gogh deze theorie trouw:

‘Maar ik ben weer zoals ik was in Nuenen, toen ik een vergeefse poging deed om muziek te leren – toen al – zo sterk voelde ik de verbanden die er zijn tussen onze kleur en de muziek van Wagner.’

Een van de grote theoretici van de abstracte kunst in de vroege twintigste eeuw was Wassily Kandinsky. Ook bij hem vinden we de vergelijking tussen muziek en schilderkunst. Zo waren voor hem kleuren de pianotoetsen en de kunstenaar de hand die speelt. Net als Whistler gaf Kandinsky zijn schilderijen vaak titels die verwezen naar muziek, zoals ‘Compositie’ uit 1911.

De ideeën over de verwantschap van muziek en schilderkunst van Kandinsky werden al snel gebruikt door andere kunstenaars, onder wie de Amerikaanse Georgia O’Keeffe. In de jaren rond 1920 maakte ze werken met verwijzingen naar muziek, zoals ‘Blue and Green Music’. Met afwisselende harde lijnen en zachte vormen probeerde ze muziek te vangen in verf.

Na haar studie in Parijs keerde Augusta Savage terug naar de Verenigde Staten. Niet lang erna werd ze, als eerste Amerikaanse van Afrikaanse afkomst, toegelaten aan de National Association of Women Artists. Ze werd gevraagd om voor de Wereldtentoonstelling van 1939 een kunstwerk te maken dat Afrikaans-Amerikaanse muziek symboliseerde. Het werd ‘Lift Every Voice and Sing’. Zwarte zangers vormen er tezamen een harp. Het beeld zou het meest gefotografeerde werk van de tentoonstelling zijn geweest.

Het bruisende stadsleven in New York en de opzwepende muziek moeten indruk hebben gemaakt op Piet Mondriaan. Aan het einde van zijn leven liet hij de strenge regels los die hij eerder had toegepast op zijn bekendste werken. Op ‘Victory Boogie Woogie’ paste hij de kleuren rood, blauw en geel met meer variatie toe. Het schilderij kent bovendien een ritmische behandeling de kleurvlakken, Mondriaans interpretatie van de dans.

We sluiten af met de man met wie we begonnen. Klik hierboven voor een korte introductie over James Whistler.