Duitse modelwijken
‘In gelul kan je niet wonen’ zei de PvdA’er Jan Schaefer, waarmee hij bedoelde dat eindeloze vergaderingen de woningnood niet zouden oplossen. Toch leiden overleg, discussie en botsende visies niet zelden tot goede oplossingen voor de woningproblemen, al zijn die problemen uiteraard tijdgebonden. In de vorige eeuw verrezen er in Duitsland meerdere wijken waar de oplossingen van de toekomst werden gepresenteerd, met wisselende resultaten overigens.
Een van de beroemdste is de Weißenhofsiedlung uit 1927 in Stuttgart. Daar bouwde de Zwitserse Fransman Le Corbusier het modelhuis dat u hierboven ziet. Het werd gebouwd in het kader van de tentoonstelling ‘Neues Wohnen’, het nieuwe wonen dus.

Le Corbusier kreeg de uitnodiging van de Duitse architect Ludwig Mies van der Rohe, die de leiding had over de expositie. De uitnodiging was opmerkelijk, zo kort na de Eerste Wereldoorlog, maar in Duitsland was er waardering voor Le Corbusier. Hij maakte zijn ontwerpen vanuit een vijftal punten: 1) het gebouw rust op zuilen (zodat je eronder kunt lopen), 2) gevels zijn geen dragende muren, 3) de ramen zijn lange stroken, 4) het grondplan is vrij indeelbaar en 5) het dak wordt bewoond. U kunt die punten op de bovenstaande twee foto’s zien; het is hetzelfde gebouw.

De Weißenhofsiedlung werd weliswaar georganiseerd door de Duitse Werkbund, maar had een nadrukkelijk internationaal karakter. De Nederlander J.J.P. Oud bouwde er deze rijtjeshuizen, waarvan u de straat- en tuinkant ziet. Hoewel er een verscheidenheid aan bouwmeesters was, moesten zij aan een regel voldoen: schuine daken waren uit den boze, want niet modern en niet functioneel.

Twee jaar later verrees in Breslau (nu Wrocław in Polen) een andere wijk van de Werkbund. Deze Wohnung- und Werkraumaustellung was bescheidener van omvang. Op de foto staat een van de grotere gebouwen, een woonflat voor vrijgezellen ontworpen door Hans Scharoun. Hij zou na de oorlog een grote rol spelen in de wederopbouw van Berlijn. De flat is nu een hotel.
Het aantrekkelijke van de tentoonstellingswijken is dat er een grote diversiteit aan bouwvormen is. Er waren immers verschillende architecten aan het werk. Natuurlijk moesten ze zich aan een programma van eisen houden, maar daarbinnen hadden ze ruimte. Na de sluiting van de expositie bleven de wijken staan en werden ze echt bewoond. Tot op heden.

Alle tentoongestelde ideeën werden heus in de praktijk gebracht. In Berlijn werkten modernistisch en links georiënteerde architecten in opdracht van woningbouwonderneming GEHAG. Bruno Taut was een van hen. Hij tekende onder meer voor de Hufeisensiedlung, dat in 1933 gereed kwam. De hoofdvorm ziet er uit de lucht uit als een hoefijzer, vandaar de naam. Daarbinnen is een groot gemeenschappelijk veld, maar achter de heg op de foto plande Taut privétuinen.

In het Berlijnse stadsdeel Zehlendorf bouwde Taut voor GEHAG een bijzonder type tuindorp, namelijk een Waldsiedlung. Boswijk dus. De 10.000 woningen zijn over meerdere woningtypen verdeeld. Wat ze kenmerkt, zijn de kleuraccenten en uiteraard de vlakke daken.

Taut drukte met zijn ontwerpen een stempel op de stad. Vergeleken met de dikwijls onhygiënische huurkazernen van voor de Eerste Wereldoorlog waren zijn huizen een verademing. Letterlijk, want tussen de flats kon lucht circuleren in plaats van op de binnenplaats te blijven hangen. Er is veel groenvoorziening en de maat blijft menselijk. Taut hield zich aan de regel van de vlakke daken, maar accentueerde de huizen met kleuren en met niet gestucte bakstenen.

We sluiten af met INTERBAU, de internationale bouwtentoontelling die in 1957 in West-Berlijn plaatsvond. Ook dit Hansa-Viertel kent een grote diversiteit. Walter Gropius tekende bijvoorbeeld voor deze licht gebogen flat hiernaast, die, zoals Le Corbusier ooit voorschreef, op zuilen staat. Er staan echter ook een villawijkje in het Hansa-Viertel, alsook een winkelcentrum en een kerk.
Tot slot hebben we een video over de Berlijnse woningbouwprojecten uit het Interbellum die nu collectief op de werelderfgoedlijst van UNESCO staan.
