Soms lijkt het alsof kunstenaars het erom doen, al die ophef. Kunst kan namelijk zowel verleiden als afstoten en zelfs choqueren. Van dat laatste zijn er voorbeelden te over in de kunstgeschiedenis, maar de mate van afgrijzen is sterk afhankelijk van de tijd en de plaats.

Een vroeg voorbeeld is een enorm schilderij van Paolo Veronese, dat nu bekend staat als ‘Het feest in het huis van Levi’ – een onderwerp dat er pas naderhand door de kunstenaar aan is gegeven. Het had namelijk een Laatste Avondmaal moeten worden, waar zoals bekend dertien mannen bij aanwezig waren. De Venetiaanse Inquisitie wilde dus uitleg waarom bij zo’n heilig onderwerp ‘hansworsten, dronken Duitsers, dwergen en andere soortgelijke schunnigheden’ waren afgebeeld. Geenszins van plan iets te wijzigen aan het kunstwerk, veranderde Veronese simpelweg de naam. De Bijbel vermeldt dat in het huis van Levi veel gasten aanwezig waren. Eind goed al goed.

Edouard Manet kennen we als een kunstenaar die al dan niet expres tegen heilige huisjes aanschopte. Toen ‘Het balkon’ in 1869 werd tentoongesteld op de nogal behoudende Parijse Salon kon het dan ook niet op goedkeuring van de critici rekenen. Zo was ‘doe de luiken dicht!’ een stekend commentaar. Voor een van de modellen, de schilderes Berthe Morisot, op het doek de vrouw met een waaier in de handen, had het nog slechter kunnen uitpakken. Poseren voor een schilder was in het toenmalige Parijs immoreel als het geen portret betrof en dan was ‘Het balkon’ ook nog gebaseerd op een redelijk pikant werk van Goya.

In 1995 liet de Chinese kunstenaar Ai Weiwei een ceremoniële urn van zo’n 2000 jaar oud op de grond kapotvallen. Het proces legde hij vast op camera. Het resultaat is een drieluik waarop je de reis van het object, van zijn handen tot in stukken op de grond, kan volgen. Natuurlijk volgde een stroom van kritiek op deze beeldenstorm-in-het-klein. Tegelijkertijd stelde Weiwei met het triptiek een vraag: wat vinden wij het bewaren waard en waarom heel precies?

Toen Tracey Emin in 1999 de installatie ‘My bed’ tentoonstelde was het idee dat kunstenaars zich exclusief met materialen als verf en steen bezighielden allang passé. Emin maakte het, omdat ze op de shortlist stond voor de belangrijkste Britse kunstprijs, de William Turner Prize. Het kunstwerk, dat bestaat uit haar bed waarin ze vier dagen depressief had doorgebracht, kon niet rekenen op bijval. Het lokte gechoqueerde reacties uit. Het was intiem en veel om te behappen: vieze lakens, ondergoed waar vlekken in zaten, lege drankflessen, peuken, een zwangerschapstest… De prijs kreeg ze overigens niet.

In het Frans wordt een kunstwerk dat zijn succes te danken heeft aan de controverse die eromheen hangt ook wel een succès de scandale genoemd. De gedachte die erachter zit, is dat slechte publiciteit niet bestaat.

Soms ligt de controverse niet zozeer in wat de kunstenares doet, maar hoe de bezoeker ermee omgaat. Een voorbeeld hiervan is ‘A Subtlety’ van de Amerikaanse Kara Walker. Deze installatie stond opgesteld in een inmiddels deels gesloopte suikerraffinaderij. Centraal stond een naakte sfinx met duidelijk zwarte gelaatstrekken en een prominente vulva. Het beeld ging over slavernij in de suikerteelt, een zwaar onderwerp dus. Toch ging een deel van het publiek hier lacherig mee op, soms suggestief poserend voor het geslacht.

Een banaan onder een stuk zelfklevende tape en klaar is Kees. Toen Maurizio Cattelan dit werk voor het eerst op een kunstbeurs in 2019 uitvoerde, was niet iedereen overtuigd van het artistieke gehalte van ‘Comedian’. Want, was dit nou wel echt kunst? Cattelan wilde hiermee aandacht vragen voor het aandeel van de marktwerking in de kunst. De markt deed zijn werk, want een koper legde $ 120.000 neer voor dit CONCEPT. Niet voor het OBJECT. Dat werd namelijk opgegeten…

De ex-politica Rosanna Herzberger is naast NRC-columniste ook amateur-kunstcritica. In 2023 was ze woest over ‘Moments Contained’ van Jonathan Price. Het beeld van een doorsnee vrouw van kleur staat voor Rotterdam Centraal. Herzberger noemde het een uitwas van diversiteitsdenken en een belediging. Ze wilde haar geld terug! Een bescheiden storm stak op. Wij van Bureau Boeiend vinden dit beeld geslaagd. Het stelt een anonieme passant voor, zoals er dagelijks 150.000 via Centraal reizen. De juiste vrouw op de juiste plek.